Macaristan eski rejim istihbarat kayıtlarını paylaşıyor
Tepki Ver
Macaristan’da parlamento kararıyla kabul edilen yasa ile komünizm dönemi istihbarat dosyaları halkın erişimine sunuluyor. İlk belgeler kasım ayında yayımlanacak.
Macaristan, komünist dönemde tutulan devlet güvenlik dosyalarını kamuoyu erişimine açmaya hazırlanıyor. Eylül ayında parlamentoda onaylanan yasal düzenleme çerçevesinde, on binlerce polis ve istihbarat kaydı internet üzerinden erişilebilir hale getirilecek. Bu adım sayesinde vatandaşlar, eski rejimin güvenlik birimleriyle temas kuran muhbirlerin isimlerini ve kayıtlarını dijital ortamda arayabilecekler. Arşivlerin açılış tarihi olarak 1956 senesinde Sovyet müdahalesine karşı başlayan ayaklanmanın 70. yılı seçildi. Belgelerin ilk kısmı 4 Kasım tarihinde yayımlanmaya başlayacak. Söz konusu tarih, Sovyet tanklarının Budapeşte’ye girerek halk hareketini bastırdığı günün yıl dönümüne denk geliyor.
Macaristan istihbarat dosyaları ve muhbir sistemi
Ülkede komünist yönetim 1989 yılında sona ermesine karşın, devlet güvenlik arşivlerinin tamamı bugüne dek kamuya açılmamıştı. Uzun süre boyunca araştırmacılar dışında sıradan vatandaşlar yalnızca kendileriyle ya da birinci derece yakın aile fertleriyle ilgili belgelere ulaşabiliyordu. Yeni karar ile birlikte tüm yurttaşların veri tabanında arama yapabilmesinin önü açılmış oldu. 1956 ile 1989 yılları arasında Macaristan Devlet Güvenliği Tarihi Arşivi kayıtlarına göre yaklaşık 55 bin gizli muhbir bulunduğu biliniyor. Doğu Avrupa’daki benzer rejimlerde olduğu gibi, eski istihbarat birimleri toplum içinden seçtikleri kişileri muhbir olarak konumlandırıyordu. Bazı kişilerin tehdit, şantaj ya da çeşitli maddi veya manevi imkanlar karşılığında iş birliğine zorlandığı ifade ediliyor.
Muhbirlerin faaliyetleri ve müzik sahnesi
Muhbir konumundaki kişiler arkadaşlarını, aile bireylerini, komşularını ve iş arkadaşlarını takip ederek rejime muhalefet ya da Batı etkisi olarak değerlendirilen her türlü faaliyet hakkında rapor hazırlıyordu. Bu raporlar kimi zaman gözaltı ve sorgu süreçlerinin başlamasında etkili oluyordu. Budapeşte içerisindeki birçok daire, devlet güvenliği görevlileriyle muhbirlerin bir araya geldiği gizli buluşma adresleri olarak kullanıldı. Dosyaların erişime açılması, özellikle 1980’li yıllarda devlet baskısı altında kalan yeraltı müzik sahnesinin geçmişine de ışık tutacak. Dönemin tanınan underground rock gruplarından Kontroll Csoport üyesi Peter Muller Sziami, 1983 senesinde muhbirler üzerine bir şarkı seslendirdiklerini ve konser esnasında salondakilerin muhbirleri anlamaya çalıştığını belirtti. Müziği sebebiyle polisin takibine uğrayan sanatçı, dosyaların açıklanmasına temkinli yaklaşıyor ve geçmişteki eylemler nedeniyle insanların doğrudan cezalandırılmasının her zaman doğru olmadığını savunuyor.
Tarihi yüzleşme ve arşivin kapsamı
Macaristan Devlet Güvenliği Tarihi Arşivi Direktörü Bendeguz Gergo Cseh, bu adımı tarihi bir aşama olarak tanımladı. Cseh, Macaristan’ın uygulamasının eski Doğu Bloku ülkelerindeki benzer süreçlerden çok daha geniş kapsamlı olacağını ifade etti. Polonya arşivlerini açmış olsa da sınırsız arama imkanı sunmuyor. Almanya Stasi dosyalarında kısıtlayıcı bir sistem tercih ederken, Çekya’da da bütün belgeler internete aktarılmış değil. Yeni yasa, geçmişi anlamayı ve kamu kurumlarında şeffaflığı demokratik devletin temel gerekleri arasında görüyor. Belgeler iki ayrı aşamada yayımlanacak olup, sağlık kayıtları, bağımlılık geçmişi ve cinsel yönelim gibi hassas kişisel bilgiler karartılarak gizli tutulacak.
İlgili Haberler
Tepki Ver
